Tiếng Trung Tiếng Nhật Tiếng Hàn Tiếng Pháp Tiếng Đức Tiếng Nga Tiếng Anh Tiếng Việt

Một số phương pháp dịch thuật ngữ y học cổ truyền

Dịch thuật TDN giới thiệu tới bạn đọc bài viết "Một số phương pháp dịch thuật ngữ y học cổ truyền " phục vụ cho công việc cũng như học tập. 

Hi vọng tài liệu này sẽ là tài liệu hữu ích cho các bạn đang học tập và công tác trong ngành y học dược phẩm.

Tác giả: 

Phạm Thị Minh Chiên

Viện Y học Cổ truyền Quân đội

Tóm tắt: Nghiên cứu nhằm áp dụng lý thuyết dịch của Peter Newmark vào dịch thuật ngữ Y học cổ truyền. Phương pháp đối chiếu và phân tích định tính được sử dụng để phân tích và đánh giá năm trong số các phương pháp dịch của PeterNewmark gồm dịch từ đối từ, dịch nguyên văn, dịch tự do, dịch vay mượn và phương pháp sử dụng từ viết tắt trong dịch thuật ngữ Y học Cổ truyền. Kết quả cho thấy năm phương pháp dịch trên đều thích hợp để dịch các thuật ngữ Y học Cổtruyền; Tuy nhiên, tùy thuộc từng điều kiện cụ thể người dịch nên lựa chọn phương án hiệu quả nhất.

Summary: The study aims at applyingthetranslation theory of Peter Newmark in translating VietnameseTraditional Medicine terms into English. Comparative method and qualityanalysis areadopted to study and assess five translation methods:word-for-wordtranslation, literal translation, free translation, loanword translation andabbreviation in translating Vietnamese TraditionalMedicine terms. The resultshowed studied translation methods work asuseful tools in translatingVietnamese Traditional Medicine terminologiesand each methodologydistinguishingly serves in specific lexical andstylistic circumstances.

I.  ĐẶT VẤN ĐỀ

Nền Y học Cổ truyền Việt Nam đang có những bước đổi thay to lớn, cùng với sự phát triển đó là nhu cầu trao đổi học thuật,kinh nghiệm ngày càng nhiều. Các bản dịch tiếng Anh đóng vai trò như một cầu nối, kéo gần hai nền y học Cổ truyền và Hiện đại lại với nhau trong một nỗ lực chung cho nhiệm vụ chăm sóc sức khoẻ cộng đồng cũng như thúc đẩy nhanh quá trình hiện đại hoá Y học Cổ truyền.

Nhưng trên thực tế, các dịch giả gặp rất nhiều khó khăn khi dịch các thuật ngữ Y học Cổ truyền do sự khác biệt giữa hai nền y học, do các rào cản về văn hóa và ngôn ngữ cũng như do sự khan hiếm tài liệu, từ điển, hệ thống từ chuyên ngành. Điều này khiến cho chất lượng các bản dịch không cao, thiếu sự thống nhất trong cách sử dụng từ ngữ.Bên cạnh đó, trong nước chưa có bất cứ một nghiên cứu nào

trong lĩnh vực dịch thuật ngữ Y học Cổ truyền nhằm định hướng cho người  dịch trong quá trình thực hiện.

Trong nghiên cứu này, tác giả đã chứng minh năm phương pháp dịch: dịch từ đối từ, dịch nguyên văn, dịch tự do, dịch vay mượn và phương pháp sử dụng từ viết tắt (dựa trên lý luận của Peter Newark vềcác phương pháp dịch nói chung) phù hợp với thuật ngữ Y học cổ truyền.Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp nào lại phụ thuộc vào các yếu tố như từ vựng,cấu trúc, văn cảnh cũng như văn hóa.

I.        NỘI DUNG

1.      Các phương pháp dịch theo quan điểm của Peter Newmark

1.1. Phương pháp dịch từ đối từ (Word-for-word translation): Là cách dịch trực tiếp từ ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ dịch ở đơn vị từ: từ đượcdịch bằng nghĩa thông thường nhất của chúng trong từ điển và trật tự từcủa ngôn ngữ gốc được giữ nguyên.

1.2. Phương pháp dịch nguyên văn (Literal translation): Bản dịch rất gần gũi với nguyên bản về hình thức. Cấu trúc ngữ pháp ở ngôn ngữ gốc được chuyển dịch sang cấu trúc gần nhất  ở ngôn ngữ dịch. Từ vựng vẫn được dịch một cách đơn lẻ, tách rời khỏi văn bản.

1.3. Phương pháp dịch tự do (Free translation): Là cách dịch trong đó người dịch thoát ra khỏi các ràng buộc của hình thức bản gốc và ngôn ngữ gốc để diễn đạt lại thông điệp một cách thoải mải nhất ở ngôn ngữ dịch. Người dịch tập trung tái tạo lại nội dung được diễn đạt chứ không phải cách thức diễn đạt ở mức độ dễ hiểu nhất cho người đọc về hình thức. Bản dịch thường dài hơn bản gốc vì người dịch thường phải diễn giải các ý nghĩa của bản gốc bằng ngôn ngữ dịch.

1.4. Phương pháp dịch vay mượn (Loan translation): Là phương pháp dịch trong đó từ ở ngôn ngữ gốc được mượn nguyên văn để sử dụng trong ngôn ngữ dịch, vì không thể tìm từ tương đương trong ngôn ngữ dịch hoặc để phục vụ mục đích nghệ thuật.

1.5. Phương pháp sử dụng từ viết tắt (Abbreviation) : Là cách dịch nguyên văn các thuật  ngữ, tên tổ chức, các thành tố trong từ ghép hay các cụm từ thông dụng ở dạng rút gọn.

2.      Áp dụng các phương pháp dịch của Peter Newmark trong dịch thuật ngữ Y học cổ truyền

2.1. Phương pháp dịch từ đối từ (Word-for-word translation)

Đây là phương pháp dịch đơn giản nhất, giúp người dịch dễ dàng chuyển từ thuật ngữ Y học Cổ truyền sang tiếng Anh vì bản gốc tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh hoàn toàn đồng nhất về mặt ý nghĩa và cấu trúc như trong các ví dụ dưới đây:

Đauđầu            headache

Mạchkhẩn          rapid pulse

Đoảnmạch          short pulse

2.2. Phương pháp dịch nguyên văn (Literal translation)

Số lượng các thuật ngữ có thể dịch bằng phương pháp dịch từ đối từ như các trường hợp nêu trên là không nhiều. Trong trường hợp không thể tìm được thuật ngữ tương đương để dịch, người dịch nên sử Viện Y học cổ truyền Quân đội dụng phương pháp dịch nguyên văn: mượn các thuật ngữ gần nghĩa của tiếng Anh để chuyển tải các nội dung đặc thù của Y học cổ truyền. Trong cách dịch này, từ vựng và cấu trúc ngữ pháp được chuyển đổi sang dạng tương đương gần nhất nhưng các yếu tố văn hoá lại không được chuyển giao. Điều này thực sự gây rất nhiều trở ngại cho người đọc bản dịch tiếng Anh trong việc tiếp nhận ý nghĩa của các thuật ngữ một cách đầy đủ.

Tuy nhiên, theo ý kiến riêng của tác giả, đây lại chính là cơ hội tốtcho người học, bởi lẽ, có thể trong văn hoá nói chung cũng như nền yhọc nói riêng của phương    Tây không hề tồn tại nhữngkhái niệm như

can huyết (liver blood), huyết hư (blooddeficiency) nhưng xuất hiệnlặp đi lặp lại của chúng trong các bản dịch sẽ giúp người học dần làmquen được với hệ thống thuật ngữ rất đặc thù của Y học Cổ truyền.

Cách dịch này có thể được sử dụng trong các trường hợp như:

Hoạt huyết hoá ứ activating   bloodto resolve stasis

Tưâm giáng Hoả    nourishing yin toreduce Fire

Dịch nguyên văn không chỉ được áp dụng trong dịch thuật ngữ mà còn được dùng trong dịch câu hoàn chỉnh. Học thuyết Âm dương, Ngũ hành là những lý luận cơ bản của Y học cổ truyền, và những thuật ngữ liên quan đến hai học thuyết trên, theo tác giả, nên được dịch bằng phương pháp dịch nguyên văn như các ví dụ dưới đây:

Âm thành hình   yin constitutes form

Âm thịnh tắc hàn  predominance of yin causescoldness

Dương thịnh tắc nhiệt predominance of yang causesheat

Mộc sinh Hoả       Wood generatesFire

Kim khắc Mộc      Metal destroys Wood

Y  học Cổ truyền có cách diễn đạt rất đặc trưng về y lý và bệnh lý.Hầu như các thuật ngữ này không thể tìm được từ tương đương trong tiếng Anh. Để giữ được những nét riêng biệt của Y học Cổ truyền cũng như lôi kéo sự chú ý của người học đến thế giới quan của Y học Cổ truyền thì việc sử dụng phương pháp dịch nguyên văn là sự lựa chọn đúng đắn. Những ví dụ dưới đây sẽ làm rõ điều này:

Can tàng huyết the liver stores blood

Thận tàng tinh the kidney stores essence

Âm dương thất điều the imbalance between yin and yang

Tỳchủ vận hoá     the spleen controls transportation andtransformation

Có thể nói phương pháp dịch nguyên văn đã tham gia một cách tích cực trong việc giữ gìn những nét đặc trưng của Y học Cổ truyền trong các bảndịch tiếng Anh.

2.3.    Phương phápdịch tự do (Free translation)

Một nét đặc thù của ngôn ngữ Y học Cổ truyền là cô đọng, súc tích.Một phương pháp điều trị hay một học thuyết có thể được gọi tên trong một vài từ tiếng Việt mà vẫn đảm bảo thể hiện hết ý nghĩa, nội dung. Tuy nhiên, để làm một điều tương tự với tiếng Anh thực sự là một thách thức lớn đối với người dịch và trong rất nhiều trường hợp có thể coi là những “nhiệm vụ bất khả thi”. Trong những trường hợp như thế này, sử dụng phương pháp dịch tự do là cách làm tối ưu.Có thể coi những ví dụdưới đây là tiêu biểu cho việc áp dụng phương pháp này:

2.4.   Phương pháp dịch vay mượn (Loan translation)

Do sự khác biệt giữa hai nền văn hoá phương Đông và phương Tây, cũng như sự khác biệt giữa Y học Cổ truyền và Y học Hiện đại, rất nhiều thuật ngữ diễn đạt những khái niệm cơ bản của Y học Cổtruyền không hề tồn tại trong hệ thống thuật ngữ Y học Hiện đại. Việc dịch sai những thuật ngữ này sẽ gây hiểu nhầm cho người đọc và người học. Nguy hiểm hơn nữa nếu sự sai khác trở thành hệ thống thì sẽ ảnh hưởng đến sự thống nhất chung trong cách sử dụng từ tiếng Anh trong các bản dịch. Theo ý kiến của tác giả, những thuật ngữ này nên được vay mượn để vừa đảm bảo được ngữ nghĩa vừa giữn guyên được bản sắc riêng của Y học cổ truyền:

Lý do vì sao lại sử dụng phiên âm tiếng Hán thay vì dùng tiếng Việt trong bản dịch sẽ được bàn trong một bài viết khác, nhưng phải thừa nhận rằng việc sử dụng các phiên âm tiếng Hán trong các bản dịch Y học Cổ truyền sang tiếng Anh sẽ dễ dàng được chấp nhận hơn so với việc dùng tiếng Việt.

2.5.   Phương pháp sử dụng từ viết tắt

Việc dùng từ viết tắt trong y học rất phổ biến, có thể kể ra đây rất nhiều ví dụ như:

SARS               Severe Acute Respiratory Syndrome

CT                 ComputerTomography

DNA                DeoxyribonucleicAcid

AIDS               AcquiredImmune Deficiency Syndrome

RNA                RibonucleicAcid

Những từ viết tắt trên không chỉ thuận tiện, dễ nhớ cho người dùng mà còn thiết lập một hệ thống các thuật ngữ tiêu chuẩn trên toàn thế giới. Trong Y học Cổ truyền cũng vậy, nếu người dịch sử dụng từ viết tắt, lợi ích mà điều này mang lại cho người đọc là không nhỏ. Những thuật ngữ thông dụng như:

Thươnghàn         exogenous febrile disease

Ônbệnh            seasonal febrile disease

Y   học Cổ truyền Việt Nam Vietnamese Traditional Medicine nên được sử dụng ở dạng rút gọn như thành EFD, SFD, VTM lầnlượt thay cho exogenousfebrile disease, seasonal febrile disease và Vietnamese Traditional Medicine bằng cách sử dụng các chữ cái đầu của các từ trong thuật ngữ.

Có nhiều cách nữa để viết tắt các thuật ngữ Y học cổ truyền, ví dụ,trong trường hợp dịch các thuật ngữ liên quan đến Âm dương ta có thể sử dụng động từ hoá của hai danh từ Yin và Yang như trong các ví dụ sau

Text Box: Tư âm tiềm dương Dưỡng âm thanh nhiệtPhù âm ức dương Tư dưỡng can thận Phù tỳ dươngreyang(ing)anddeyang(ing) reyin(ing) and deheat(ing) reyang(ing) anddeyin(ing)reyang(ing) the liver and kidney reyang(ing) the spleen

Tuy nhiên, việc sử dụng hệ thống từ viết tắt phải được thống nhất và tiêu chuẩn hoá bằng cách một cơ quan có thẩm quyền phát hành một văn bản chính thức đăng ký hệ thống các thuật ngữ viết tắt đó. Nếu không, sẽ tạo ra một sự lộn xộn, không thống nhất trong các bản dịch.

III.  KẾT LUẬN

Trên đây là năm phương pháp vận dụng lý luận của Peter Newmark vào việc dịch các dịch thuật ngữ

Y     học Cổ truyền tùy thuộc vào từng điều kiện cụ thể, có thể tóm tắt như sau:

1)  Phương pháp dịch từ đối từ(Word-for-wordtranslation) nên được dùng trong trường hợp có sự tươngđồng trong ý nghĩa, trật tự từ và văn cảnh giữa bản gốc tiếng Việt vàbản dịch tiếng Anh.

2)  Phương pháp dịch nguyên văn (Literaltranslation)nên được áp dụng trong trường hợp có thể chuyển tải được từng thành tố riêng biệt trong một cụm từ thuật ngữ Y học Cổ truyền bằng cách mượn những thuậtn gữ gần tương đương trong tiếng Anh để thể hiện, nhưng không thể chuyển tải được sắc thái văn hoá.

3)  Phương pháp dịch tự do (Free translation) nên được sử dụng khi các thuật ngữ Y học Cổ truyền có tính đặc trưng và súc tích cao và việc cố giữ nguyên số lượng từ trong bản dịch sẽ gây khó khăn cho người đọc (trong đa số trường hợp là điều không thể).

4)  Phương pháp dịch vay mượn (Loantranslation) nênđược dùng khi dịch các thuật ngữ có tính chất “độc nhất vô nhị” của Y học Cổ truyền như âm, dương, khí, khí công, v.v.

5)  Phương pháp sử dụng từ viết tắt (Abbreviation) dùng cho các thuật ngữ cótần suất sử dụng cao.

Trong một bản dịch, người dịch có thể chỉ sử dụng một trong số năm phương pháp dịch nêu trên

nhưng trên thực thế, sự kết hợp giữa các phương pháp dịch luôn là sự lựa chọn khôn ngoan nhất. Ngoài ra, việc quyết định sử dụng phương pháp dịch nào còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như: mục đích của bản dịch, đặc điểm của người đọc mà bản dịch hướng tới, v.v.

Công Ty Dịch Thuật TDN
Địa chỉ: 167 Trương Định - Hai Bà Trưng - Hà Nội
Mobile: 0908826888
Email: contact@tdntranslation.com | Sơ đồ website. 

USA Representative:
1059 W Glenlake ave Apt 1W, Chicago - IL 60660, USA
Customer service representative: HA HUONG NGO
Email: huong.ngo@tdntranslation.com

 
www.dichthuattdn.com